যুদ্ধগীতা (Yuddha Gita)
চতুর্থ অধ্যায়ে কৃষ্ণ যখন সনাতন পরম্পরার পুনঃপ্রতিষ্ঠা করেন, তখনই তিনি ইঙ্গিত দেন যে আসল ব্রহ্মজ্ঞান আসে কর্মের মধ্য দিয়ে, শুধুমাত্র সন্ন্যাসের মাধ্যমে নয়। পঞ্চম অধ্যায়ে তিনি স্পষ্ট করে বলেন—মানবজন্মের লক্ষ্য কর্মপথেই মুক্তির সন্ধান করা, আর এই কর্ম হতে হবে শাস্ত্রসম্মত। ঈশোপনিষদের “কুর্বন এভেহ কর্মাণি জিজীবিষেত্ শতং সমাঃ” এই শ্লোক কৃষ্ণের বক্তব্যের মূলে রয়েছে—শতবর্ষ বেঁচে থাকো কর্মপরায়ণ হয়ে।
প্রথম অধ্যায়ে অর্জুন যেভাবে কর্তব্যবিমুখ হয়ে পড়েছিলেন, সেটা ছিল একজন যোদ্ধা হিসেবে তার চরিত্রবিরুদ্ধ। একজন ক্ষত্রিয় হিসাবে তিনি যুদ্ধের জন্য প্রস্তুত ছিলেন, কিন্তু হঠাৎ করে তিনি সন্ন্যাসের পথ নিতে চান। সেই মনোভঙ্গিকে কৃষ্ণ সম্পূর্ণভাবে নাকচ করে দেন।
ভিক্ষুকোপনিষদে চার শ্রেণির ভিক্ষুর বর্ণনা পাওয়া যায়—কুটিচক, বহুদক, হংস ও পরমহংস। কিন্তু এই উপনিষদের জীবনপদ্ধতি যুদ্ধক্ষেত্রে কোনওভাবেই প্রাসঙ্গিক নয়। কৃষ্ণ অর্জুনকে বোঝান, সন্ন্যাসের সময় এখন নয়, এখন কর্মের সময়। এটাই তাঁর দার্শনিক অবস্থান—সংসার-পরিত্যাগ নয়, কর্তব্য পালনই ধর্ম।
কৃষ্ণ নিজে কোনওদিন সন্ন্যাস গ্রহণ করেননি। রামচন্দ্র, রঘু, মনু, সগর, মন্ধাতা, দক্ষ—এইসব রাজর্ষিরাও গৃহস্থধর্মের মধ্য দিয়েই ব্রহ্মজ্ঞানে পৌঁছেছেন। এমনকি ভৃগু, অত্রি, গার্গী, গালব, চ্যবন, দ্বৈপায়ন—তাঁরাও জীবনের শেষ লগ্নে না এসে সন্ন্যাস গ্রহণ করেননি। তখনকার সমাজে সন্ন্যাস সাধারণত ৯০ বছরের পরে নেওয়া হতো, কারণ মানুষের গড় আয়ু ধরা হতো ১২০ বছর। কৃষ্ণ মারা যান ১২৫ বছর বয়সে, আর ভীষ্ম ও দ্বৈপায়নের বয়স ছিল কুরুক্ষেত্র যুদ্ধের সময় প্রায় ১৭৫। ধৃতরাষ্ট্র ছিলেন ১৪০ বছর বয়সী, আর সঞ্জয় তখন ছিলেন পঞ্চাশের আশেপাশে। এই তথ্যগুলো দেখায়, কর্মের আদর্শ তাঁরা নিজের জীবনে প্রতিষ্ঠা করেছিলেন।
কৃষ্ণ বলেন, যোগ মানে শরীরচর্চা নয়, বরং কাজ করার শুদ্ধ নিয়ম। কর্ম যখন গৃহস্থ পরিবেশে করা হয় তখন শ্রৌত ও গৃহ্যসূত্র অনুযায়ী করা উচিত, আর অরণ্যে করলে আরণ্যক গ্রন্থ অনুযায়ী। এইটাই আসল যোগ—কর্মের মধ্যে শুদ্ধতায় প্রতিষ্ঠা।
বেদান্তের আসল অর্থ হচ্ছে বেদনার অন্ত। অথর্ববেদের ঋষি অঙ্গিরা যেভাবে চিরন্তন আলো উপলব্ধি করেছিলেন, ঠিক সেভাবেই বেদান্তের চূড়ান্ত উপলব্ধি হল “তৎ সবিতুর্ বরণ্যং ভর্গঃ”—ঋগ্বেদের সেই আদি বাণী, যেখানে দেবতার জ্যোতি মানব হৃদয়ে বিকশিত হয়।
এই অধ্যায়ে কৃষ্ণ যে বার্তাটা দিতে চান, তা হল—সত্যিকারের ধর্ম হচ্ছে নিরপেক্ষভাবে শাস্ত্রের বিধান অনুযায়ী কর্তব্যপালন। অর্জুনের যুদ্ধে যাওয়া, শুধুই এক যুদ্ধ নয়, এ হল এক আত্মদর্শনের পথ, যেখানে কর্মই আত্মজ্ঞান ও মুক্তির সেতুবন্ধন। এই বোধই যুদ্ধগীতার কেন্দ্রীয় শিক্ষা।
চতুর্থ অধ্যায় 1 শ্লোক 2 শ্লোক 3 শ্লোক 4 শ্লোক 5 শ্লোক 6 শ্লোক 7 শ্লোক 8 শ্লোক 9 শ্লোক 10 শ্লোক 11 শ্লোক 12 শ্লোক 13 শ্লোক 14 শ্লোক 15 শ্লোক 16 শ্লোক 17 শ্লোক 18 শ্লোক 19 শ্লোক 20 শ্লোক 21 শ্লোক 22 শ্লোক 23 শ্লোক 24 শ্লোক 25 শ্লোক 26 শ্লোক 27 শ্লোক 28 শ্লোক 29 শ্লোক
युद्ध गीता पञ्चमोऽध्यायः
अर्जुन उवाच ।
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १ ॥
श्रीभगवानुवाच ।
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्तु कर्मसंन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते ॥ २ ॥
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात् प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ४ ॥
यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ५ ॥
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ६ ॥
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥
नैव किञ्चित् करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन् स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन् गच्छन् स्वपञ्श्वसन् ॥ ८ ॥
प्रलपन् विसृजन् गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १० ॥
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये ॥ ११ ॥
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ १२ ॥
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन् न कारयन् ॥ १३ ॥
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसम्योगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥
नादत्ते कस्यचित् पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ १७ ॥
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १९ ॥
न प्रहृष्येत् प्रियं प्राप्य नोद्विजेत् प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत् सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ २१ ॥
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक् शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २४ ॥
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणं ऋषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ ॥
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥
स्पर्शान् कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ २९ ॥
