যুদ্ধগীতা (Yuddha Gita)
যুদ্ধ জিজ্ঞাসা
অনেক ব্যাখ্যাকার ‘শ্রীমদ্ভগবদ্গীতা’-কে মহাভারতের এক বিশেষ অংশ হিসেবে চিহ্নিত করেছেন। এটি মহাভারতের (চতুর্ব্বিংশতিসহস্র /24000 শ্লোকে বিরচিত)‘ভীষ্মপর্ব’-এ পাওয়া যায়, যা ষষ্ঠ খণ্ড এবং রচনা করেছিলেন কৃষ্ণ দ্বৈপায়ন। তবে এই কৃষ্ণ দ্বৈপায়ন সেই ব্যক্তি নন যিনি ব্রহ্মসূত্র রচনা করেছিলেন। ব্রহ্মসূত্রের রচয়িতা ছিলেন বাদরায়ণ, যিনি ছিলেন বদরী নামে এক সাধ্বীর পুত্র। সেই সাধ্বী বাস করতেন বদ্রীনাথে, সেই সূত্রে তাঁর নাম হয় ‘বদরী’। অন্যদিকে কৃষ্ণ দ্বৈপায়ন ছিলেন সত্যবতী ও পরাশর ঋষির পুত্র এবং ঋষি বসিষ্ঠ গোত্রভুক্ত।
শঙ্কর ভগবদাচার্য উভয় গ্রন্থ, অর্থাৎ বাদরায়ণের ব্রহ্মসূত্র এবং কৃষ্ণ দ্বৈপায়নের গীতার উপর ব্যাখ্যা রচনা করেছিলেন। যদিও দুটি গ্রন্থের উদ্দেশ্য ছিল আলাদা। শঙ্কর কুমারিল ভট্টের মীমাংসা মত অনুসরণ করলেও, তিনি নিজস্ব ব্যাখ্যা দিয়েছিলেন এবং সেটির নাম দেন ‘শারীরক ভাষ্য’। ‘শারীরক’ বলতে বোঝানো হয়েছে—মায়ার প্রভাবে আবৃত ব্রহ্ম। শঙ্করের মতে, ‘মায়া’ হল ব্রহ্ম সম্বন্ধে অজ্ঞতা। কিন্তু গীতা ও মহাভারতের অন্যান্য অংশে ‘মায়া’ হল পরমেশ্বর বিষ্ণুর শক্তি। বৈদিক সনাতন পথ পালনই সেখানে মায়ার বিরুদ্ধে একমাত্র প্রতিরক্ষা।
আমরা এ বিষয়ে পরবর্তী সময়ে বিস্তারিত আলোচনা করব। এখানে শুধু এটুকু বলা প্রয়োজন, ‘যুদ্ধগীতা’র প্রথম ৪৫টি শ্লোক অর্জুনের হতাশা বা তার যুদ্ধনীতি ও প্যাসিফিজমের (বিনাযুদ্ধনীতি) আলোচনা নয়। এই অংশের মূল বিষয় হল ধৃতরাষ্ট্রের প্রশ্ন।
এই কারণেই প্রথম অধ্যায়ের নাম ‘অর্জুনবিষাদযোগ’ নয়, বরং ধৃতরাষ্ট্রের যুদ্ধজিজ্ঞাসা বা ‘অথাত যুদ্ধ জিজ্ঞাসা’। শ্লোকটি হল—
ধৃতরাষ্ট্র উবাচ –
ধর্ম্মক্ষেত্রে কুরুক্ষেত্রে সমবেতা যুযুৎসবঃ।
মামকাঃ পাণ্ডবাশ্চৈব কিমকুর্ব্বত সঞ্জয়॥
এই শ্লোকে ধৃতরাষ্ট্র তার সেবক সঞ্জয়কে যুদ্ধের খবর জানতে চেয়েছিলেন—যুদ্ধ প্রস্তুতি কেমন চলছে। সঞ্জয় জানান, পাণ্ডবদের সেনানায়ক অর্জুন মানসিকভাবে ভেঙে পড়েছেন, তিনি অস্ত্র তুলতে পারছেন না। আর তাঁর সারথি, যিনি পেশাগত ক্ষত্রিয় ধর্ম ত্যাগ করে শূদ্রবৃত্তি অর্থাৎ সেবা পেশা গ্রহণ করেছেন, সেই বাসুদেব কৃষ্ণও অর্জুনের এই অবস্থায় বিভ্রান্ত হয়ে পড়েছেন।
সুতরাং প্রথম ৪৫টি শ্লোক আমাদেরকে অর্জুন ও কৃষ্ণ—উভয়েরই ব্যর্থ অবস্থার চিত্র তুলে ধরে। ধৃতরাষ্ট্র মূলত এই ব্যর্থতার কথা জানতে চেয়েছিলেন, জানতে চেয়েছিলেন পাণ্ডবদের নেতৃত্বাধীন প্রতিরক্ষা বাহিনী আদৌ প্রস্তুত কিনা।
কিন্তু পরে আমরা দেখব, কীভাবে কৃষ্ণ নিজের বিভ্রান্তি কাটিয়ে ওঠেন, অর্জুনকে পুনরুদ্ধার করেন এবং এক প্রায় হারতে বসা যুদ্ধকে এক মহাজয় হিসেবে রূপ দেন।
প্রথম অধ্যায়: 1 শ্লোক 2 শ্লোক 3 শ্লোক 4 শ্লোক 5 শ্লোক 6 শ্লোক 7 শ্লোক 8 শ্লোক 9 শ্লোক 10 শ্লোক 11 শ্লোক 12 শ্লোক 13 শ্লোক 14 শ্লোক 15 শ্লোক 16 শ্লোক 17 শ্লোক 18 শ্লোক 19 শ্লোক 20 শ্লোক 21 শ্লোক 22 শ্লোক 23 শ্লোক 24 শ্লোক 25 শ্লোক 26 শ্লোক 27 শ্লোক 28 শ্লোক 29 শ্লোক 30 শ্লোক 31 শ্লোক 32 শ্লোক 33 শ্লোক 34 শ্লোক 36 শ্লোক 37 শ্লোক 38 শ্লোক 39 শ্লোক 40 শ্লোক 41 শ্লোক 42 শ্লোক 43 শ্লোক 44 শ্লোক 45 শ্লোক 46 শ্লোক 47 শ্লোক (যুদ্ধ জিজ্ঞাসা সংবাদ সমাপ্ত)
युद्ध गीता प्रथमोऽध्यायः
धृतराष्ट्र उवाच ।
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥
सञ्जय उवाच ।
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३ ॥
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४ ॥
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥ ५ ॥
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६ ॥
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥
भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥
तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १२ ॥
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ १५ ॥
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ १६ ॥
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ १७ ॥
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक् ॥ १८ ॥
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २० ॥
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
अर्जुन उवाच ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१ ॥
यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ २२ ॥
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३ ॥
सञ्जय उवाच ।
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति ॥ २५ ॥
तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा ॥ २६ ॥
श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान् ॥ २७ ॥
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
अर्जुन उवाच ।
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ २८ ॥
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ २९ ॥
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ३१ ॥
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ ३२ ॥
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ ३३ ॥
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥ ३४ ॥
एतान् न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ ३५ ॥
निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः ॥ ३६ ॥
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ ३७ ॥
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ४० ॥
अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥ ४१ ॥
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ ४३ ॥
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥
सञ्जय उवाच ।
एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ ४७ ॥
